Gouda
Gouda is de bekendste Nederlandse kaas ter wereld. Van mild en romig jong tot intens en kristallig overjarig, het rijpingsproces bepaalt alles.

Gouda is waarschijnlijk de meest geëxporteerde kaas van Nederland. De naam verwijst naar de stad Gouda in Zuid-Holland, waar boeren eeuwenlang hun kaas kwamen verhandelen op de markt. De kaas zelf werd niet per se in Gouda gemaakt, de stad was het handelscentrum.
Rijpingsklassen: van jong tot overjarig
Wat Gouda zo veelzijdig maakt, is het rijpingsproces. Na het pekelbad gaat de kaas de rijpingsruimte in, waar hij op houten planken ligt en regelmatig wordt gekeerd. Hoe langer hij daar blijft, hoe meer vocht hij verliest en hoe verder eiwitten en vetten worden afgebroken. Op het etiket zie je dat terug als rijpingsklasse. De duur hieronder is een richtlijn; elke kaasmaker hanteert zijn eigen bandbreedte binnen de klasse.
Jong (4 tot 8 weken) is zacht, mild en licht zoet. Geschikt voor belegd brood, gesmolten op pizza of in tosti’s. Door de hoge vochtgraad smelt het snel en soepel.
Jong belegen (8 tot 16 weken) is nog steeds romig, maar de smaak wordt voller en iets pittiger. Het is de kaas die in veel Nederlandse huishoudens standaard op brood gaat: makkelijk te snijden met een kaasschaaf en mild genoeg voor kinderen.
Belegen (16 tot 24 weken) heeft meer karakter. De smaak wordt nootachtiger, de textuur compacter. Dit is de meest veelzijdige rijpingsfase voor koken: genoeg smaak om te proeven, soepel genoeg om mooi te smelten.
Extra belegen (7 tot 10 maanden) zit op de grens tussen snijkaas en tafelkaas. De kaas is steviger en droger, de eerste kristallen verschijnen en de smaak krijgt een hartige, licht pikante afdronk.
Oud (10 tot 12 maanden) is een ander product. Hard, scherp, met karamelachtige en zoute tonen. De tyrosine-kristallen geven een licht knapperig gevoel. Heerlijk als tafelkaas of geraspt over pasta.
Overjarig (minimaal 12 maanden) is de meest intense variant. Droog, brokkelig, complex en soms licht amandelachtig. Je snijdt hem niet meer met een schaaf maar breekt hem in brokjes met een kaasmes.
Gouda Holland (BGA) en boerenkaas
De naam gouda zelf is niet beschermd. Kaasmakers in Duitsland, de Verenigde Staten of Nieuw-Zeeland mogen hun kaas gewoon gouda noemen. Beschermd is wel de naam Gouda Holland. Sinds 2010 is dat een Beschermde Geografische Aanduiding (BGA) van de Europese Unie. Kaas met die naam moet in Nederland gemaakt zijn van Nederlandse koemelk, volgens het traditionele recept, en draagt een kaasmerk op de korst waarmee je de herkomst kunt nagaan. Voor kaas uit de provincie Noord-Holland bestaat daarnaast de Beschermde Oorsprongsbenaming Noord-Hollandse Gouda.
Het meeste Gouda Holland komt uit een zuivelfabriek en wordt gemaakt van gepasteuriseerde melk. Boerenkaas is de ambachtelijke tegenhanger. Die wordt op de boerderij zelf gemaakt van rauwe melk van de eigen koeien, en de naam boerenkaas is in Nederland alleen voor kaas toegestaan die zo is bereid. Omdat de melk niet is verhit, blijven de bacteriën uit de melk actief. Boerenkaas smaakt daardoor vaak voller en wisselt meer van seizoen tot seizoen: kaas van melk uit de weideperiode is geler en romiger dan kaas uit de stalperiode. Ook boerenkaas doorloopt de rijpingsklassen van jong tot overjarig.
Koken met gouda per leeftijd
Welke leeftijd je kiest, hangt af van wat de kaas in het gerecht moet doen: smelten, smaak geven of allebei.
Jong en jong belegen gouda zijn de smeltkazen. Ze bevatten genoeg vocht om gelijkmatig vloeibaar te worden en geven een romige, samenhangende saus zonder schiften. Gebruik ze in een tosti, op een ovenschotel, in een kaassaus of voor een fondue op Hollandse wijze. Wil je weten waarom de ene kaas draderig smelt en de andere vet afscheidt, lees dan de gids over kaas smelten.
Belegen en extra belegen gouda zijn de alleskunners. Ze smelten nog goed, maar brengen meer smaak mee. Een hand geraspte belegen kaas in een quiche of over een gratin geeft een duidelijke kaassmaak zonder dat je er veel van nodig hebt.
Oud en overjarig gouda gebruik je liever als afwerking dan als smeltkaas. Door het lage vochtgehalte wordt de kaas bij verhitting snel korrelig en vettig. Rasp hem fijn over soep, risotto of gegrilde groente, zoals je Parmezaanse kaas zou gebruiken, of verkruimel hem door een salade. Een korst van oude kaas kun je meetrekken in een pan soep voor extra diepte.
Hoe je gouda bewaart, verschilt ook per leeftijd. Jonge kaas droogt snel uit aan de snijkant, oude kaas kan juist weken mee als hij goed verpakt is. In de gids over kaas bewaren staat per kaassoort hoe je dat het beste doet.
Gouda op de kaasplank
Op een kaasplank laat gouda goed zien wat rijping doet. Zet een stuk jong belegen naast een stuk oud of overjarig en het verschil in textuur en smaak spreekt voor zich. Snijd jonge kaas in blokjes of plakken en breek oude kaas in onregelmatige brokken, zodat de kristallen zichtbaar blijven. Oude gouda past goed bij appelstroop, walnoten en een donker bier; jonge kaas bij mosterd en augurk. Meer over de opbouw van een plank lees je in de gids kaasplank samenstellen.


